- Hiến pháp không chỉ là câuchuyện xa vời của các chính khách nhằm thiếp lập thể chế quyền lực chothượng tầng chính trị, ngược lại, nếu được vận dụng nghiêm cẩn, sẽ gắnsát sườn và bảo vệ trực tiếp quyền lợi của tất cả công dân baove baove .

Một câu chuyện nhỏ về Hiếnpháp Mỹ nhưng liên quan tới Việt Nam để minh họa, vụ kiên Tinker v. DesMoines được phán quyết bởi Tòa tối cao Mỹ năm 1969.

Chuyện nhỏ mà không nhỏ, bởiđây là một trong những vụ kiện tiêu biểu và nổi tiếng nhất trong lịchsử vận dụng Tu chính án số một của Hiến pháp Mỹ̀.

Tu chính án số một đượcphát biểu như sau trong Hiến pháp Mỹ: “Quốc hội sẽ không ban hành một đạoluật nào liên quan tới việc tổ chức tôn giáo hoặc ngăn cấm tự do tín ngưỡng,hoặc hạn chế tự do ngôn luận, báo chí hoặc quyền của dân chúng được hội họp mộtcách hòa bình, và quyền khiếu kiện Chính phủ nhằm thay đổi những thực tế đanggây bất bình”.

Người dân Mỹ biểu tình trong những năm 1970 để phản đối chiến tranh tại Việt Nam. Ảnh: Linzik

Câu chuyện bắt đầu vào mộtngày tháng 12/1965, một nhóm học sinh lớn tụ tập ở căn nhà của cậuChristopher Eckhardt, 16 tuổi ở tiểu bang Iowa. Họ quyết định thể hiệnthái độ phản kháng đối với sự can thiệp của Mỹ vào miền Nam ViệtNam bằng việc đeo băng tay màu đen khi tới trường trung học Des Moines.

Ban giám hiệu trường DesMoines bằng cách nào đó đã biết trước được ý đồ của nhóm học sinh.Ngày 14/12, ban giám hiệu nhóm họp và ra một điều luật mang tính ngănchặn: buộc học sinh nào đeo băng đen tới trường phải gỡ bỏ, nếu không,sẽ bị cho thôi học cho tới khi nhận thức ra vấn đề.

Nhóm học sinh “nổi loạn” đãbiết được chính sách mới của nhà trường, tuy thế, họ không lùi bước.Sáng 16/12/1965, cô bé Mary Beth 13 tuổi và cậu Christopher Eckhardt 16tuổi vẫn đeo băng đen tới trường để phản đối Mỹ đổ quân vào Việt Nam.Hôm sau, cậu bé John Tinker 15 tuổi cũng thực hiện hành vi tương tự. Họđều bị nhà trường đuổi về với lời đe dọa: khi nào không đeo băng taynữa thì hãy tới trường. Nhóm “nổi loạn” lại tiếp tục thể hiện sựphản kháng bằng cách ở nhà cho tới hết năm. Còn hơn thế, thông qua chamẹ, họ khởi kiện lệnh cấm đeo băng đen của nhà trường vì cho rằngđiều luật ấy là vi hiến, xâm phạm tới quyền tự do ngôn luận được ghitrong Tu chính án số một của Hiến pháp.

Vụ án được Tòa án Quận xemxét và sau khi điều trần, tòa án bác bỏ cáo buộc của nhóm học sinh,với lý do: nhà trường có quyền hợp hiến trong việc ngăn chặn mọihành vi gây rối loạn kỷ cương trường học. Nhóm học sinh tiếp tục kiệnlên tòa án cao hơn nhưng cáo buộc tiếp tục bị bác.

Tính chất điển hình của vụkiện đã khiến Tòa án Tối cao Hoa Kỳ trực tiếp vào cuộc và quyếtđịnh tiếp nhận vụ án. Tại phiên xử ở tòa tối cao, 7 trong số 9 quantòa đã đồng thuận và khẳng định: đeo băng đen trong trường hợp nàyhoàn toàn không thể gây ra và không liên quan gì tới việc gây rối,ngược lại, đeo băng đen là “ngôn luận thuần túy” được bảo vệ toàndiện trong Tu chính án số một của Hiến pháp̀.

Tòa phán: “Những nỗi sợ vàlo lắng vô cớ về gây rối không thể đứng trên quyền tự do biểu đạt…Các trường công không phải là lãnh địa của độc quyền lãnh đạo. Cácquan chức của trường không có quyền áp đặt tuyệt đối lên học sinh. Cảtrường và học sinh đều là những thực thể nằm dưới Hiến pháp. Cáchọc sinh đeo băng tay để biểu lộ sự bất đồng của họ đối với cuộcchiến Việt Nam cũng như ủng hộ việc ngừng bắn, các em muốn hành viấy được mọi người biết và từ đó làm theo… Trong trường hợp này,Hiến pháp không cho phép các quan chức nhà nước được khước từ quyềntự do biểu đạt ấy của các em”.

Tòa án Tối cao đã lật ngượclại toàn bộ phán quyết của các tòa cấp thấp hơn và vận dụng Tuchính án số một trong Hiến pháp để bảo vệ các em học sinh. Điểm đặcbiệt cần lưu ý trong vụ án này các em học sinh đã lặng lẽ đeo băngtay chứ không hề phát ngôn chống chính sách tham chiến của chính phủ.Tu chính án số một cũng chỉ quy định hết sức đơn sơ là sẽ bảo vệ“quyền tự do ngôn luận”. Nhưng Tòa án Tối cao đã vận dụng Hiến pháphết sức linh hoạt khi cho rằng bản thân hành vi đeo băng tay cũng làmột hình thức ngôn luận mang tính biểu tượng, bất kỳ hành vi nàophát đi một thông điệp và người tiếp nhận có thể hiểu thông điệp đóthì dù không nói ra lời vẫn được coi là ngôn luận. Tu chính án sốmột trong Hiến pháp không chỉ bảo vệ quyền nói mà cả quyền đượclặng im, nếu sự im lặng ấy là thông điệp.

Vụ án Tinker v. Des Moines đãmở đường cho Tòa Tối cao cũng như các tòa cấp thấp hơn vận dụng Hiếnpháp để bảo vệ người dân trong vô số vụ án sau này liên quan tới cáchành vi mang tính biểu tượng. Nếu không có Hiến pháp bảo vệ, không cósự công minh của Tòa án tối cao, làn sóng biểu tình và các hìnhthức đa dạng phản đối chiến tranh Việt Nam trong nhân dân Mỹ̀ không baogiờ dữ dội, mạnh mẽ đến như thế. Chính nhân dân Mỹ đã tạo ra mộtphần sức ép khiến chính phủ Mỹ rút quân khỏi Việt Nam. Họ làm đượcđiều ấy bởi họ được chở che dưới mái nhà Hiến pháp.

Hiến pháp không phải làchuyện “trên trời” mà ngược lại, bảo vệ lợi ích “sát sườn” của mọingười dân thuộc mọi tầng lớp trong xã hội. Cho dù có thể rất nhiềungười hoàn toàn không biết gì về Hiến pháp và không nhận ra ảnhhưởng to lớn của nó, thì “nụ cười” hay “nước mắt” của họ trong tươnglai sẽ bị tác động bởi Hiến pháp và quá trình thực thi nó. Cho dùảnh hưởng của văn bản pháp lý cao nhất này lên mỗi cá thể sẽ khácnhau, có thể ít hay nhiều, trực tiếp hay gián tiếp, nhưng số phận củatoàn bộ đất nước và tất cả nhân dân không thể tách rời khỏi mái nhàchung trên đầu chúng ta, mái nhà mang tên “Hiến pháp” to chuc su kien.

Khánh Duy